استاندارد ASTM D130 یکی از روشهای معتبر بینالمللی برای ارزیابی خاصیت خورندگی ترکیبات گوگردی موجود در مواد نفتی نسبت به فلز مس است. این استاندارد توسط مؤسسه ASTM International تدوین شده و در صنایع مختلفی مانند نفت، گاز، روانکارها و سوختهای موتوری مورد استفاده قرار میگیرد. هدف اصلی این استاندارد، اطمینان از ایمن بودن مواد نفتی در برابر خوردگی تجهیزات فلزی است. خوردگی فلزات میتواند موجب کاهش عمر تجهیزات، افزایش هزینههای نگهداری و حتی بروز خطرات ایمنی شود. بنابراین استفاده از این آزمون برای کنترل کیفیت مواد نفتی، امری حیاتی تلقی میشود.
هدف استاندارد ASTM D130
این آزمون بهطور خاص برای بررسی اثر ترکیبات خورنده مانند مرکاپتانها (ترکیبات گوگردی آلی) طراحی شده است. این مواد میتوانند با فلز مس وارد واکنش شده و باعث تغییر رنگ یا تخریب سطحی شوند. از آنجا که بسیاری از تجهیزات صنعتی، لولهها، سیستمهای انتقال، پمپها و قطعات موتوری از فلزاتی مانند مس و آلیاژهای آن ساخته شدهاند، لازم است اطمینان حاصل شود که مواد شیمیایی مصرفی، باعث خوردگی آنها نمیشوند. استاندارد ASTM D130 بهعنوان یک آزمون غربالگری ساده، به تولیدکنندگان و مصرفکنندگان کمک میکند تا کیفیت سوخت یا روانکار را قبل از مصرف ارزیابی کنند.
روش کلی آزمون
در این آزمون، ابتدا یک نوار از فلز مس با مشخصات دقیق آماده میشود و سطح آن با استفاده از کاغذ صیقل مخصوص، کاملاً تمیز و براق میگردد. سپس این نوار در داخل نمونه مورد آزمایش (مانند بنزین، گازوئیل، یا روغن) قرار داده شده و ظرف حاوی نمونه، در دمای کنترلشده (معمولاً 100 درجه سانتیگراد) به مدت مشخصی، معمولاً سه ساعت، گرم میشود. پس از پایان آزمون، نوار مسی از نمونه خارج شده، خشک میشود و سطح آن با یک نمودار مرجع بصری که شامل درجات مختلف تغییر رنگ است، مقایسه میگردد.
تفسیر نتایج
نتایج آزمون ASTM D130 بهصورت کیفی و بر اساس مشاهده تغییر رنگ نوار مسی، در چهار درجه دستهبندی میشود:
- درجه 1: بدون تغییر رنگ یا با تغییر بسیار جزئی (زرد روشن) – نشاندهنده کیفیت بالا و خورندگی بسیار کم
- درجه 2: تغییر رنگ متوسط (نارنجی تا قهوهای روشن) – قابل قبول برای برخی کاربردهای غیرحساس
- درجه 3: تغییر رنگ زیاد (قهوهای تیره) – نشانه حضور ترکیبات خورنده و کاهش کیفیت ماده
- درجه 4: تشکیل لکههای سیاه یا لایه تیره – نشاندهنده خورندگی شدید و غیرقابل قبول بودن نمونه
هرچه عدد درجه بالاتر باشد، میزان خورندگی بیشتر و در نتیجه، کیفیت و ایمنی ماده مورد نظر پایینتر خواهد بود.
کاربردها در صنعت
استاندارد ASTM D130 در بسیاری از صنایع کلیدی نقش دارد:
- پالایشگاهها و واحدهای تولید سوخت: برای کنترل کیفیت محصولات خروجی پیش از عرضه به بازار
- صنایع خودروسازی: جهت اطمینان از سازگاری روانکارها با اجزای فلزی سیستمهای موتوری
- صنایع هوایی و دریایی: بررسی سلامت و ایمنی سوخت مصرفی در شرایط سخت
- کارخانههای تولید روانکار: تعیین درجه خلوص و کنترل مواد افزودنی
- زنجیره تأمین و صادرات: ارائه گزارش کیفیت در معاملات بینالمللی
در بسیاری از کشورها، ارائه گواهی آزمون ASTM D130 برای صادرات یا واردات محصولات نفتی الزامی است. این استاندارد بهعنوان مرجعی مورد قبول برای تشخیص اولیه کیفیت نیز به کار میرود.
گسترش اهمیت در فناوریهای نوین
با توسعه سوختهای زیستی (Biofuels) و ترکیبات افزودنی جدید، اهمیت این آزمون بیش از گذشته افزایش یافته است. ترکیبات نوظهور ممکن است رفتار متفاوتی در تماس با فلزات از خود نشان دهند و تنها با آزمونهایی مانند ASTM D130 میتوان میزان خورندگی آنها را ارزیابی کرد. حتی در مراحل تحقیق و توسعه (R&D)، این آزمون برای بررسی اثر افزودنیها یا اصلاح فرمولاسیونهای جدید مورد استفاده قرار میگیرد تا اطمینان حاصل شود که تغییرات فرمولاسیون موجب افزایش خاصیت خورندگی نخواهد شد.
جمعبندی
استاندارد ASTM D130 ابزاری کاربردی، ساده و قابلاعتماد برای شناسایی خاصیت خورندگی ترکیبات گوگردی در مواد نفتی است. اجرای این آزمون میتواند از بروز آسیبهای زودرس در تجهیزات صنعتی، افزایش هزینههای تعمیر و نگهداری، و کاهش بهرهوری جلوگیری کند. با توجه به گستردگی کاربرد مواد نفتی و روانکارها در صنایع مختلف، استاندارد ASTM D130 نقشی کلیدی در تضمین کیفیت، ایمنی و دوام سیستمها ایفا میکند و همچنان یکی از مهمترین روشهای مرجع در کنترل کیفیت مواد نفتی به شمار میرود.